ردیف

یونسکو ردیف موسیقی ایرانی را مجموعهٔ سنتی موسیقی سنتی ایران و جوهر فرهنگ موسیقایی ایرانی می‌داند؛ مجموعه‌ای شامل بیش از ۲۵۰ واحد ملودیک یا گوشه که در چرخه‌هایی سامان یافته و به شیوهٔ استادـشاگردی، سینه‌به‌سینه، منتقل شده است.¹

دانشنامهٔ ایرانیکا ردیف را مهم‌ترین ویژگی متمایزکنندهٔ موسیقی سنتی ایران می‌شمارد: مجموعه‌ای از حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ قطعهٔ کوتاه که در دوازده نظام مُدال یا دستگاه سامان یافته‌اند و به‌جای آنکه یک‌جا در کنسرت اجرا شوند، سرچشمهٔ بداهه‌پردازی و آهنگ‌سازی قرار می‌گیرند.²

در نظام سنتی امروز، ردیف را معمولاً در دوازده نظام مُدال دسته‌بندی می‌کنند: هفت دستگاه اصلی و پنج نظام فرعی یا مشتق که آواز نامیده می‌شوند.²

هر نظام، فواصل یا مجموعهٔ صوتی و نقش‌مایه‌های ویژهٔ خود را دارد و از زنجیره‌ای از گوشه‌ها با جایگاه‌های گوناگون تشکیل می‌شود. نوازنده یا خواننده در فرایند آموزش و بداهه‌پردازی در میان این گوشه‌ها سیر می‌کند.

اجرای کامل موسیقی سنتی ایران اغلب مجموعه‌ای پیوسته از قالب‌های گوناگون است. در این مجموعه، آواز بخش محوری به شمار می‌رود: بداهه و عمدتاً آزاد از وزن؛ عرصه‌ای که شناخت اجراکننده از ردیف و آفرینندگی هنری او در آن آشکار می‌شود. این بخش می‌تواند با ساز یا صدای انسان اجرا شود و معمولاً حدود ده تا چهل دقیقه به طول می‌انجامد.²

واژهٔ «آواز» همچنین نام پنج نظام مُدال فرعیِ فهرست‌شده در بالاست؛ معنایی مرتبط، اما متمایز از آواز به‌عنوان بخش بداهه‌پردازانهٔ اجرا.

از آنجا که همهٔ ظرایف و تحریرهای ردیف را نمی‌توان به‌تمامی در نت ثبت کرد، آموزش آن به شیوهٔ استادـشاگردی و سینه‌به‌سینه است. موسیقی‌دانان سال‌ها روایت استاد خود از ردیف را فرامی‌گیرند و آن را چون گنجینه‌ای از مصالح موسیقایی برای اجرا و آهنگ‌سازی به کار می‌بندند. روایت استادان تفاوت‌هایی اندک دارد، اما همگی به‌روشنی از یک سنت برآمده‌اند.¹²

ردیف موسیقی ایرانی در سال ۲۰۰۹ در فهرست معرف میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد.¹